Αιθέρια έλαια

Αιθέρια έλαια
Αιθέρια έλαια

Με τον όρο αιθέρια έλαια ή πτητικά έλαια, εννοούμε ένα πτητικό μείγμα οργανικών ενώσεων που παραλαμβάνεται με φυσικούς τρόπους από ένα φυτικό, κυρίως, υλικό που μυρίζει. Ειδικότερα, ένα αιθέριο έλαιο προέρχεται από μια βοτανική πηγή (συνήθως αρωματικά ή φαρμακευτικά φυτά) με την οποία συμφωνεί και κατά το όνομα και κατά την οσμή.

Ιστορία-χρήσεις
Η ιστορία των αιθέριων ελαίων, όπως και η χρήση τους, είναι τόσο παλιά, όσο και ο ίδιος ο πολιτισμός μας. Εδώ και χιλιάδες χρόνια, είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η τέχνη της παρασκευής και επεξεργασίας τους. Τα αιθέρια έλαια (essences, aetheroleum) έχουν ευρεία χρήση σήμερα στην παραγωγή διαφόρων προϊόντων, όπως αρώματα, καλλυντικά, τρόφιμα, ποτά, φάρμακα κ.λπ.
Στην φαρμακευτική, χρησιμοποιούνται όχι μόνο ως βελτιωτικά οσμής και γεύσης διαφόρων φαρμακομορφών, αλλά, κυρίως, λόγω της θεραπευτικής τους δράσης. Το ίδιο ισχύει και για τα καλλυντικά σκευάσματα. Στον τομέα των τροφίμων, αντικαθιστούν σε πολλές περιπτώσεις τα συντηρητικά, λόγω των σημαντικών τους αντισηπτικών και αντιμικροβιακών ιδιοτήτων.

Πώς δρουν; Τι ιδιότητες έχουν;
Είναι, πλέον, εξακριβωμένο ότι τα αιθέρια έλαια διεγείρουν ένα μέρος του εγκεφάλου επιδρώντας στα συναισθήματά μας. Η εντύπωση μιας μυρωδιάς αποστέλλεται άμεσα στο κέντρο του εγκεφάλου, όπου φυλάσσονται οι μνήμες και γίνεται αντιληπτή η ευχαρίστηση και τα συναισθήματα, λόγω των διαφόρων χημικών ουσιών που απελευθερώνονται και οι οποίες επιδρούν στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (νευροδιαβιβαστές, ενδορφίνες κ.λπ.). Οι δράσεις τους είναι πάρα πολλές και με πολλές προοπτικές για τη χρησιμοποίησή τους σε διάφορους τομείς. Παρουσιάζουν αντισηπτικές, αντιβακτηριακές, αντιικές και αντιμυκητισιακές ιδιότητες. Έχουν επουλωτική δράση, αναλγητική και αντιφλεγμονώδη. Προκαλούν υπεραιμία, χαλάρωση με σημαντική κατασταλτική και αντικαταθλιπτική δράση. Επίσης, προκαλούν διούρηση και έχουν χωνευτικές και σπασμολυτικές ιδιότητες. Βοηθούν στην απόχρεμση, ενώ εμφανίζουν και εντομοκτόνες ή εντομοαποθητικές ιδιότητες.

Πού συναντώνται; Από τι επηρρεάζονται; Πώς παραλαμβάνονται;
Τα αιθέρια έλαια συναντώνται στα διάφορα φυτά σε διάφορα μέρη τους και υπό τη μορφή μικροσκοπικών σταγονιδίων. Στις ρίζες, στα φύλλα, στα άνθη, στις ρητίνες, στο φλοιό των φρούτων κ.λπ. Η σύστασή τους διαφοροποιείται, ανάλογα με τον εντοπισμό τους στα διάφορα μέρη του φυτού, σε σχέση με την ώρα της ημέρας ή της εποχής του έτους, που πραγματοποιείται η συλλογή τους. Η οσμή και η χημική τους σύσταση, επίσης, επηρεάζεται από την ποιότητα του εδάφους, από τις μετεωρολογικές συνθήκες και από τις μεθόδους καλλιέργειας (αν δεν είναι αυτοφυή). Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και ο τρόπος παραλαβής τού εκάστοτε αιθέριου ελαίου. Κύρια μέθοδος παραλαβής τους παραμένει η απόσταξη με υδρατμούς, όπου τα διάφορα συστατικά παραλαμβάνονται σε χαμηλότερες θερμοκρασίες από το σημείο βρασμού τους. Εκτός του πρωτεύοντος προϊόντος παραλαμβάνεται και η υδατική φάση που είναι εμπλουτισμένη με το φυτικό άρωμα και είναι ένα επιπλέον χρήσιμο προϊόν της απόσταξης, το αρωματικό ύδωρ (π.χ. ροδόνερο κ.λπ.). Εκτός της απόσταξης, μια εναλλακτική μέθοδος παραλαβής των αιθέριων ελαίων αποτελεί η εκχύλιση, όπως επίσης και η παραλαβή τους, μέσω μηχανικής εκπίεσης (εσπεριδοειδή φρούτα, ξηροί καρποί).

Φυσικοχημικές ιδιότητες
Παρουσιάζονται σαν υγρά άχρωμα ή κιτρινωπά με ευχάριστη και διαπεραστική οσμή. Τα περισσότερα είναι λαμπερά και διαφανή και μόνο ελάχιστα είναι έγχρωμα (κίτρινο-λεμόνι, μπλε-χαμομήλι, πράσινο-τριαντάφυλλο). Πρόκειται για τυπικά λιποδιαλυτικά προϊόντα, ελάχιστα διαλυτά στο νερό, αν και προσδίδουν σ’ αυτό χαρακτηριστική οσμή και γεύση. Αντίθετα, διαλύονται στους περισσότερους οργανικούς διαλύτες και στα έλαια. Η χημική τους σύσταση χαρακτηρίζεται από ευρεία χημική ποικιλότητα. Περιέχουν πτητικά συστατικά έως και 90%, τα οποία είναι κατά κύριο λόγο τερπένια, σεσκιτερπένια, αλκοόλες, φαινόλες κ.λπ.

Ευαισθησία και διατήρησή τους
Τα αιθέρια έλαια διατηρούνται σε υποδοχείς τελείως πληρωμένους και ερμητικά κλειστούς μακριά από φως και σε δροσερό μέρος. Είναι πολύ ευαίσθητα στην οξείδωση σχηματίζοντας διάφορα παραπροϊόντα. Κατά την έκθεση στο φως και στον αέρα, η οσμή των αιθέριων ελαίων γίνεται λιγότερο ευχάριστη, το χρώμα τους πιο σκούρο, ενώ η ρευστότητά τους μειώνεται σημαντικά.

Ελληνική πραγματικότητα και προοπτικές
Η χώρα μας είναι προικισμένη με τεράστιο πλούτο αρωματικών φαρμακευτικών φυτών, τόσο σε αριθμό, όσο και σε ποιότητα, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την παρασκευή πλήθους αιθέριων ελαίων. Δυστυχώς όμως, λόγω της έλλειψης των υποδομών, του “know how” και του εκπαιδευμένου προσωπικού, ένα μικρό μόνο μέρος εξ αυτών τελικά, στην καλύτερη περίπτωση, εξάγεται, για να επαναεισαχθεί ως αιθέριο έλαιο, προϊόν προστιθέμενης αξίας, κοστίζοντας στη χώρα μας πολύ περισσότερο από τα έσοδα που εισπράχθηκαν κατά την εξαγωγή των πρώτων υλών του.

Ιωάννης Καραγιάννης
Φαρμακοποιός
Φαρμακεία Καραγιάννη Αρετή-
Καραγιάννης Ιωάννης

About the author