Θυμός και Παρόρμηση

Θυμός και Παρόρμηση
Θυμός και Παρόρμηση

Αγαπημένη μου Δανάη!

Μια μικρή χθεσινή διαφορά μας με έκανε να σκεφτώ το πώς και το γιατί μιας συμπεριφοράς, που δεν μπορώ -να πω ότι ήταν τα καλύτερά μας. Ένα αστείο λάθος από μεριάς μου, και για ένα απόγευμα, γίναμε «εχθροί». «Άξιζε άραγε; Είδα το οργισμένο πρόσωπό σου και τη λανθάνουσα σκέψη σου! Θυμάσαι τότε που μικρό κοπελιδάκι μιλούσαμε ώρες, καθισμένοι στο πάτωμα, αμέστωτος ο νους και γύρω σου παιχνίδια σκόρπια- κάποια πληγωμένα από τα χεράκια σου- σαν άφηνες τον θυμό σου να κακολαλεί; «Εν οργή μήτε τι λέγειν μήτε πράσσειν» σου είπα μια στιγμή του χθεσινού. Αλλά γιατί; Γιατί, αγαπημένη μου Δανάη; Θυμήσου τη ρήση, που σε κάποια γωνιά και των δικών μου γραπτών υπάρχει και περήφανα προσδοκά οι άνθρωποι να συλλογίζονται.

Μια συλλογή του Αριστοτέλη που τα λέει όλα: «Ο καθένας μπορεί να θυμώσει, είναι εύκολο. Αλλά να θυμώσεις με το σωστό άνθρωπο, στο σωστό βαθμό, για το σωστό λόγο, τη σωστή στιγμή και με το σωστό τρόπο, αυτό δεν είναι καθόλου εύκολο». Η πειθαρχία του εαυτού μας είναι μια από τις μεγαλύτερες αρετές. Όταν, όμως, είμαστε ήρεμοι εσωτερικά, κανείς και τίποτα δεν μπορεί να μας αναγκάσει σε ενέργειες, χωρίς να θελήσουμε ή να συναινέσουμε. Ο λογικός άνθρωπος γνωρίζοντας τα πάθη του, τα θέτει υπό έλεγχο, θέτοντας ταυτόχρονα υπό έλεγχο τον εαυτό του. Όταν θέτουμε τον εαυτό μας υπό έλεγχο, κυβερνάμε τους γύρω μας. Και αυτό συμβαίνει, επειδή είθισται οι γύρω μας να κυβερνιούνται από τα πάθη τους. Άσε με να αφήσω την πένα μου χωρίς πίκρα! Απλά ‘’ως συμβουλάτορας’’ για μια ακόμη φορά, να πάρει θέση σε αυτό, που πολλοί θεωρούν απόλυτα φυσιολογικό: «Το θυμό και τον πρωτοξάδερφό του, την παρόρμηση». Ο θυμός είναι ουσιαστικά μια πολύ οξεία εκδήλωση άγχους και φόβου. Προσλαμβάνουμε ένα ερέθισμα, το ερμηνεύουμε, σχεδόν, αυτόματα ως απειλητικό και προβαίνουμε στην ανάλογη αντίδραση. Η αντίδραση αυτή έχει στοιχεία επιθετικότητας και μας φέρνει ταυτόχρονα σε θέση άμυνας, ενώ ουσιαστικά κάνουμε επίθεση, για να προστατέψουμε τον εαυτό μας από την επίθεση, που πιστεύουμε ότι μας απειλεί. Ο αρχέγονος εγκέφαλος εδώ κάνει βεγγέρα. Συχνά δεν αναλογιζόμαστε με τρόπο λογικό τις συνέπειες των πράξεών μας και η συμπεριφορά μας χαρακτηρίζεται από έντονη παρόρμηση. Κατανοητά μέχρις εδώ. Θυμώνουμε, γιατί κάτι μας απειλεί, μας προσβάλλει, μας αδικεί… και αυτό το συναίσθημα μας βοηθά να προστατευτούμε. Θυμήσου μια λέξη που σου είπα εχθές: «Αυτά, τώρα, που λες ή κάνεις είναι βέλη που σαν φύγουν, στη φαρέτρα δεν γυρίζουν! Απλά χτυπούν το στόχο. Ο ‘’θυμός’’ κρατά πάντα πιο λίγο από την πληγή που ανοίγει. Ο θυμός που νιώθουμε μπορεί να εξωτερικευτεί ή να εσωτερικευτεί. Στην πρώτη περίπτωση, θα εκτονωθεί με τη μορφή επιθετικής συμπεριφοράς: «Ο θυμωμένος άνθρωπος ανεβάζει τον τόνο της φωνής του, βρίζει, μιλάει με άσχημο τρόπο και μπορεί να καταφύγει ακόμη και σε σωματική βία. Ο άνθρωπος που θα εξωτερικεύσει το θυμό, του δυσκολεύεται ή έχει μάθει από νωρίς στη ζωή του να μην ελέγχει την παρόρμηση αυτού του συναισθήματος και είναι ανήμπορος να το συγκρατήσει- πράγμα που έχει συχνά καταστροφικές επιπτώσεις γύρω του- π.χ. πρόκληση κάποιας μορφής βίας σε άλλους ανθρώπους». Να σταθώ εδώ για λίγο. Ξέρεις μορφωμένος άνθρωπος δεν είναι αυτός που ξέρει πολλά, αλλά αυτός που μπορεί να ελέγχει δυσάρεστες καταστάσεις, αντί να ελέγχεται από αυτές. Πολλοί θεωρούν τον εαυτό τους γραμματιζούμενο, αλλά δεν είναι τίποτα πιο πολύ από αμόρφωτοι, όταν απλά και απερίσκεπτα με λόγια και πράξεις πληγώνουν κάποιον, που μπορεί να είναι και ο πιο αγαπημένος. Πάντα μια δικαιολογία για το θυμό… Πάντα η φράση: «Μα, δεν θυμώνω». Αλλά το ατυχές δεν είναι τι λες, αλλά πώς το λες και τι κάνεις. Η φωνή είναι η προδότρα τού τι νιώθεις εκείνη τη στιγμή. Μη μου λες, λοιπόν, «Δεν θυμώνω», σαν η φωνή σου δεν έχει τη συνήθη της γλυκάδα, εκείνο το μελίστακτο που απλόχερα σκορπάς. Αλλά ακόμη και σαν δεν το βγάζεις, ο θυμός, όμως, είναι εκεί, μπορεί να εκδηλωθεί και με έναν λιγότερο έκδηλο τρόπο: να εσωτερικευτεί. Σε αυτήν την περίπτωση, η συμπεριφορά σου αρχίζει να ‘χει άλλο χρώμα: το σκοτεινό του σαρκασμού, της κυνικότητας, τα πικρόχολα σχόλια, την ειρωνεία. ‘’Βέλη’’ που σαν καρφωθούν απλά «σκοτώνουν» συναισθήματα.
Μα, γιατί η χθεσινή μας μάχη; Για μία συζήτηση, μια υπερβολική εμμονή για την απελευθέρωση του ανθρώπου από καταπιεστικούς μοχλούς, μια υπερβολική ανησυχία και προσπάθεια για τη σωτηρία του πλανήτη; Ο καθένας ενδέχεται να χρησιμοποιεί τη φανατική και θυμωμένη ενασχόληση με ένα θέμα ως όχημα κάλυψης άλλων βαθύτερων αναγκών, που το είδος και το εύρος αυτών των αναγκών, φυσικά, ποικίλλει από άτομο σε άτομο. Οι ανάγκες αυτές που οδηγούν σε θυμωμένες συμπεριφορές μπορεί να αφορούν σε διάφορα πεδία, στα οποία ένα άτομο νιώθει ότι κάτι άλλο χρειάζεται. Μπορεί να κρύβονται ανάγκες για αναγνώριση ή αποδοχή, κάτι που δεν έχεις ανάγκη! Θυμάσαι τη συζήτησή μας για τη ’’χαμηλή αυτοεκτίμηση’’; Να, μια αιτία εσωτερικού θυμού. Ελλείμματα του παρελθόντος αφήνουν ως αποτύπωμα μια λαχτάρα να καλυφθούν αυτά τα απωθημένα κενά. Δυο κουβέντες ακόμη για αυτό, που έτσι απλά ξεκίνησε από μια συζήτηση για εθελοντισμό και ακτιβισμό. Σιγά το θέμα! Συχνά τα άτομα αυτά, τα οποία ρίχνονται σε μάχες, προσπαθούν να απαντήσουν στους εσωτερικούς τους «δαίμονες», να κατευνάσουν, δηλαδή, άλλες βαθύτερες ανάγκες. Όμως πάντα κάτι τέτοιο σημαίνει; Όχι, βέβαια! Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι, όσοι ασχολούνται με τον ακτιβισμό ή τον εθελοντισμό, έχουν, απαραίτητα, βαθύτερα προβλήματα. Ο αλτρουισμός απέχει πολύ από την αυταπάρνηση και είναι μια κινητήριος δύναμη της βελτίωσης της κοινωνίας. Η προσφορά μπορεί να είναι σχετικά ανιδιοτελής και να υποκινείται και από μια έντονη αίσθηση δικαίου και ένα αισιόδοξο πάθος για τη βελτίωση της ζωής γενικότερα. Αυτό σου είπα ή προσπαθούσα, τουλάχιστον, να σου πω, αλλά η προδιάθεσή σου έδωσε άλλη ερμηνεία. Τι μάταια προσπαθούσα να σου πω, αλλά η λογική σου απλά ήταν σε διάλειμμα. Σε άκουγα σιωπηλός, χωρίς να επιστρατεύσω αυτό, που πολλές φορές συμβαίνει, την «παρόρμηση της αμοιβαιότητας»: Ό,τι φεύγει επιστρέφει! Ή, για να χρησιμοποιήσουμε κάποιες άλλες γνωστές ρήσεις που περιγράφουν την ουσία της παρόρμησης αυτής: «Ό,τι σπείρεις θα θερίσεις» και «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος». Αλλά γιατί θα πρέπει ακόμη μια φορά να σου μιλήσω για την «παρόρμηση της αμοιβαιότητας»; Να θυμάσαι πάντα ότι η συμπεριφορά μας έχει σημαντικό αντίκτυπο στη συμπεριφορά των ανθρώπων που μας περιβάλλουν. Αυτό είναι κάτι που οι περισσότερο δεν δείχνουν να αντιλαμβάνονται. Βλέπουν ότι υπάρχουν δύστροποι πελάτες, αδιάφοροι υπάλληλοι, μη συνεργάσιμοι συνάδελφοι ή απότομοι προϊστάμενοι, αλλά δεν συνειδητοποιούν ότι πολλοί από αυτούς τους τρόπους συμπεριφοράς των άλλων είναι αντιδράσεις στον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρονται οι ίδιοι. Έτσι πολύ απλά θα σου πω ένα απλό, πολύ απλό παράδειγμα. Ξέρεις τι είναι το μπούμερανγκ! Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται ότι πολλά από τα μπούμερανγκ που δέχονται είναι τα ίδια που εκείνοι εκτόξευσαν νωρίτερα. Ή, για να το θέσω διαφορετικά, οι περισσότεροι βλέπουν τον εαυτό τους ως τα άτυχα θύματα δύσκολων ανθρώπων και καταστάσεων. Δεν συνειδητοποιούν ότι η δική τους συμπεριφορά παίζει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία αυτών των δύσκολων ανθρώπων και καταστάσεων. Επομένως, η πρώτη σημαντική συνεπαγωγή της «παρόρμησης της αμοιβαιότητας» είναι ότι, αντί να παραπονιόμαστε για τη συμπεριφορά των άλλων, πρέπει να εξετάσουμε καλά τη δική μας συμπεριφορά! Στη δυστροπία απαντάμε με χαμόγελο, στην επιθετικότητα με ηρεμία, στο σκληρό βλέμμα με τρυφερότητα, στην καχυποψία με κατανόηση. Συμπέρασμα: Η «παρόρμηση της αμοιβαιότητας» είναι βαθιά εμφυτευμένη μέσα σε όλους μας. Η εξοικείωση με τις συνέπειές της μπορεί να μας βοηθήσει όλους, όπου κι αν εργαζόμαστε και όποια κι αν είναι η θέση μας, να επιλέγουμε τη συμπεριφορά μας. Με τον τρόπο αυτόν, μπορούμε να επηρεάσουμε τους ανθρώπους γύρω μας, ώστε να συμπεριφέρονται και εκείνοι με θετικό τρόπο. Δεν πρέπει να ξεχνάς ότι, τα μπούμερανγκ που εκτοξεύουμε, επιστρέφουν σε εμάς. Η «παρόρμηση της αμοιβαιότητας» αποτελεί κομμάτι αρχαίας σοφίας, που πολλοί έχουν λησμονήσει στην υποτιθέμενη, σημερινή, προηγμένη εποχή. Ας βεβαιωθούμε ότι εμείς δεν την ξεχνάμε!

Αγαπημένη μου Δανάη!

Σίγουρα, μέχρι να διαβάσεις αυτήν την τελευταία γραμμή, θα είδες ή μάλλον θα μπόρεσες να σκεφτείς και να κατανοήσεις ότι ο θυμός και η παρόρμηση της αμοιβαιότητας είναι σχολείο χωρίς μαθητές, είναι αυτό που κρατά το μυαλό στο σκοτάδι και το στόμα στο φως . Ακόμη κι αν περάσεις τη ζωή σου σκοτώνοντας, ποτέ δε θα ξεφορτωθείς όλους τους εχθρούς σου. Μόνο, αν δαμάσεις το θυμό σου, θα αφανίσεις τον πραγματικό εχθρό.
Με αγάπη σου χαρίζω μια φράση του Νίτσε: «Δε σκοτώνει κανείς με την οργή, αλλά με το γέλιο!»

Ανδρέας Καλλιβωκάς
Φαρμακοποιός

About the author