Ο Ναρκισσισμός ως διαταραχή της Προσωπικότητας

Ο Ναρκισσισμός ως διαταραχή της Προσωπικότητας
Ο Ναρκισσισμός ως διαταραχή της Προσωπικότητας

O όρος ναρκισσισμός προέρχεται από το όνομα του μυθικού αυτάρεσκου νέου, του Νάρκισσου, που πέθανε αυτοθαυμαζόμενος….

Στις μέρες μας, ο όρος χρησιμοποιείται τόσο από επιστήμονες του χώρου της ψυχικής υγείας για την περιγραφή ενός τύπου διαταραχής προσωπικότητας (της ναρκισσιστικής διαταραχής), όσο και από απλούς ανθρώπους, όταν θέλουν να περιγράψουν ένα άτομο του κοινωνικού περίγυρου, με την έννοια του υπέρμετρου εγωκεντρισμού. Αυτοί οι δύο τρόποι χρήσης πολλές φορές ταυτίζονται, όμως δεν είναι απαραίτητο κάποιος, που φαίνεται εγωκεντρικός, να έχει και ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.

Γεγονός πάντως είναι ότι, καθώς όλος ο δυτικός πολιτισμός, σήμερα, βασίζεται στον ατομισμό, στην υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό και την ικανοποίηση των προσωπικών αναγκών (πραγματικών και τεχνιτών), οι άνθρωποι εξωθούνται και στην ουσία, εκπαιδεύονται από πολύ μικρή ηλικία σε ναρκισσιστικές συμπεριφορές.

Ο Ναρκισσιμός ως διαταραχή της Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από υπερβολικό εγωκεντρισμό (έντονο αυτοθαυμασμό και υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό), επιδειξιομανία, αλαζονεία, υπερβολικές αντιδράσεις σε κριτική, έλλειψη ενσυναίσθησης και εκμεταλλευτικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Πιο αναλυτικά, το άτομο με τη ναρκισσιστική διαταραχή χαρακτηρίζεται από όλα ή αρκετά από τα ακόλουθα:
Έχει πομπώδη αίσθηση της σπουδαιότητας και αξίας του εαυτού του, υπερβάλλει τις ικανότητες και τα επιτεύγματά του.
Έχει επίμονες φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, λάμψης, ομορφιάς, ή ιδανικής αγάπης.
Πιστεύει ότι αυτός ή αυτή είναι «ξεχωριστός/ή» ή και μοναδικός/ή και πρέπει να συναναστρέφονται μόνο με άτομα υψηλού κοινωνικού status.
Έχει μια διαρκή ανάγκη για προσοχή, επιβεβαίωση και επιδοκιμασία.
Έχει ιδιαίτερα ισχυρή αίσθηση του δικαιώματος και της προσδοκίας για ειδική μεταχείριση.
Χρησιμοποιεί και χειραγωγεί τους άλλους με σκοπό και στόχο το προσωπικό όφελος.
Τον /την χαρακτηρίζει η έλλειψη ενσυναίσθησης για τους άλλους.
Είναι συχνά ζηλόφθονος/η ως προς τους άλλους ή πιστεύει ότι οι άλλοι τον/την ζηλεύουν.

Κατά κανόνα, έχει αλαζονικές ή υπεροπτικές συμπεριφορές και στάσεις.
Ως προς τις πιθανές αιτίες της διαταραχής, οι ειδικοί τείνουν προς μια βιοψυχοκοινωνική προσέγγιση που ενσωματώνει το οικογενειακό/κοινωνικό περιβάλλον και την ψυχολογική προσαρμογή. Το κοινωνικοοικονομικό και πολιτισμικό περιβάλλον φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της προσωπικότητας με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, όπως αναφέραμε και παραπάνω. Η πιθανή ηθική μείωση και κακοποίηση στην παιδική (ή και εφηβική) ηλικία, η έλλειψη στοργής, αγάπης και αποδοχής από τους γύρω ανθρώπους και κυρίως από τους γονείς, δημιουργούν αρχικά έναν ευάλωτο και ανασφαλή χαρακτήρα, ο οποίος νιώθει θύμα. Αντιδρώντας στα παραπάνω μπορεί να υιοθετήσει ως στάση ζωής το να αποδείξει ότι αξίζει, επιδιώκοντας με κάθε τρόπο να ξεχωρίσει από τους “κοινούς” θνητούς και να ενταχθεί στην «ανώτερη» κοινωνική τάξη. Στην βάση του ναρκισσισμού υποβόσκει συχνά κάποιο ψυχολογικό τραύμα, που τροφοδοτεί μια αρνητική εικόνα για τον κόσμο γύρω του και ως συνέπεια αναπτύσσει αυτήν την εμμονή να ξεχωρίσει, να επιβληθεί και όλα τα άλλα χαρακτηριστικά συμπτώματα και συμπεριφορές, που περιγράψαμε παραπάνω.

Οι επαγγελματικές και κοινωνικές δραστηριότητες των ατόμων με ναρκισσιστική διαταραχή, συχνά στέφονται από επιτυχία – ιδιαίτερα, αν πρόκειται για δουλειές που θα τους δώσουν τη δυνατότητα να είναι στο επίκεντρο, να είναι διάσημοι και θα τους εντάξουν στην «ανώτερη κοινωνική τάξη» θα είναι «επώνυμοι» και όχι «κοινοί θνητοί». Τέτοιες δουλειές είναι οι τραγουδιστές, τα μοντέλα, οι ηθοποιοί, οι μάνατζερ, οι επιχειρηματίες, οι παρουσιαστές κ.ά. Έχει αποδειχθεί μάλιστα ότι οι διάσημοι είναι 13% πιο νάρκισσοι από τους υπόλοιπους ανθρώπους.
Η προσωπική ζωή, όμως, των ατόμων με ναρκισσιστική διαταραχή δεν στέφεται με επιτυχίες και ο ψυχικός κόσμος τους κυριαρχείται από συναισθήματα μοναξιάς και μειονεκτικότητας. Στην πορεία της ζωής, είναι φυσικό και επόμενο ότι το άτομο θα συναντήσει εμπόδια και απογοητεύσεις, που μπορεί να κλονίσουν το γυάλινο οικοδόμημα που με τόση προσπάθεια και δεξιοτεχνία έχτισε, το άγχος και η κατάθλιψη καιροφυλακτούν. Αυτή είναι η μόνη πιθανή περίπτωση, για ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας, να ζητήσει συμβουλευτική-ψυχοθεραπευτική βοήθεια.

Μια από της πιο σοβαρές και η πιο επικίνδυνη ειδική εκδοχή ναρκισσιστικής διαταραχής της προσωπικότητας, όχι τόσο για το ίδιο το άτομο, αλλά για τους ανθρώπους γύρω του, είναι το λεγόμενο «Σύνδρομο της Ύβρεως», το οποίο αφορά άτομα που έχουν αποκτήσει μεγάλη πολιτική ισχύ. Είναι μια επίκτητη ψυχιατρική διαταραχή της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς, που παρουσιάζουν ορισμένοι πολιτικοί, την οποία περιέγραψε στο βιβλίο του «Ασθενείς ηγέτες στην εξουσία», ο Ντέιβιντ Όουεν, επιφανής Άγγλος πολιτικός ο ίδιος, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας και ο οποίος είναι ταυτόχρονα και ιατρός νευρολόγος.
Το σύνδρομο της ύβρεως έχει τα εξής βασικά χαρακτηριστικά: Αυτός που πάσχει θεωρεί τους πολίτες απλώς ένα πεδίο όπου ασκεί την εξουσία του. Φροντίζει υπέρμετρα για τη δημόσια εικόνα του. Επιλέγει ενέργειες και δράσεις που ευνοούν αυτήν την εικόνα του στο λαό. Ταυτίζει τον εαυτό του με το κράτος ή ακόμα και με το έθνος! Στις δημόσιες ομιλίες του, μιλάει σαν μεσσίας, εκθειάζοντας τις ενέργειές του. Αγνοεί τις υποδείξεις και τις παρατηρήσεις του περιβάλλοντός του, αφού πιστεύει ότι έχει το αλάθητο και το προνόμιο να γνωρίζει μόνον αυτός την αλήθεια. Έχει υπερβολική αυτοπεποίθηση και αλαζονεία και τελικά χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Κλασικό παράδειγμα, στην αρχαιότητα, ήταν η περίπτωση του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οποίος το έτος 328 π.Χ., όταν βρισκόταν στη Σαμαρκάνδη, την πρωτεύουσα της Σογδιανής, σκότωσε με τη λόγχη του τον Μακεδόνα στρατηγό Κλείτο, ο οποίος του είχε σώσει τη ζωή στο Γρανικό ποταμό και ήταν από τους πλέον έμπιστους συντρόφους του. Ο λόγος ήταν ότι ο Κλείτος είχε το θάρρος, σε αντίθεση με τους κόλακες που είχαν πείσει το βασιλιά ότι είχε θεϊκή καταγωγή, να του αντιπαρατεθεί θυμίζοντάς του ότι ήταν γιος του Φιλίππου και όχι του Άμμωνα Δία…

Σε όλες τις εποχές, σε όλους τους γνωστούς πολιτισμούς και τις εκφάνσεις της σύγχρονης Ιστορίας, υπάρχουν σοβαρά στοιχεία και ενδείξεις ότι πολλοί «μεγάλοι» ηγέτες έπασχαν από αυτήν τη σοβαρή ψυχική διαταραχή. Το σύνδρομο αυτό αποκτά μεγάλη σημασία, αφού οι ηγέτες που πάσχουν από αυτό επηρεάζουν όχι μόνον τις τύχες των λαών τους, αλλά συχνά και άλλων λαών, πολλές φορές, μάλιστα, με δραματικά καθοριστικό τρόπο. Χαρακτηριστικά 7 παραδείγματα ηγετών του προηγούμενου αιώνα, που φαίνεται ότι έπασχαν από αυτό το σύνδρομο είναι: ο Ρούσβελτ, ο Μουσολίνι, ο Χίτλερ, ο Τσόρτσιλ, ο Μάο Τσε Τουνγκ, ο Αϊζενχάουερ, ο Ντε Γκολ, ο Τζον Κένεντι, ο Νίξον, η Θάτσερ, ο Ρέιγκαν, ο Μιτεράν, ο Γέλτσιν, ο Σιράκ, ο Μπλερ, ο Τζορτζ Μπους, ο Αριέλ Σαρόν κ.ά. Και φυσικά ο κατάλογος δεν εξαντλείται στον προηγούμενο αιώνα …

Ευτυχία Παπατζανάκη, Κοινωνική Λειτουργός, – Οικ. Σύμβουλος

About the author